تضاد ایران: ژئواکونومیک، تکه تکه شدن، و مسیرهای احتمالی – تحلیل – بررسی اوراسیا

توسط دکتر عدنان شهاب الدین

ما در برهه‌ای هستیم که تنش‌های ژئوپلیتیکی در خلیج‌فارس – به‌ویژه درگیری‌های جاری درگیر ایران – بار دیگر با بازارهای جهانی انرژی، ثبات اقتصادی و مسیر انتقال انرژی در حال تلاقی است. با این حال، فراتر از بحران فوری، آنچه ما شاهد آن هستیم منعکس کننده یک تغییر ساختاری عمیق تر است.

همانطور که در سخنرانی خود در اوایل سال جاری تأکید کردم، ما وارد عصر پراکندگی ژئوپلیتیک، تجارت و سیستم های انرژی می شویم.

این دیگر یک انحراف موقت نیست. در حال تبدیل شدن به یکی از ویژگی های تعیین کننده چشم انداز جهانی است. تحولات کنونی در خلیج فارس نمود بارز این تحول است.

سیستم انرژی جهانی امروزه هم به شدت بهم پیوسته و هم از نظر ساختاری آسیب پذیر است. حدود 20 درصد از نفت تجارت جهانی در کنار سهم قابل توجهی از صادرات LNG از تنگه هرمز عبور می کند. این غلظت یک نقطه خفگی بحرانی ایجاد می کند. رویدادهای اخیر نشان می دهد که حتی اختلالات جزئی – در حدود 20 تا 50 درصد – می تواند اثرات نامتناسبی بر قیمت ها، لجستیک و فعالیت های اقتصادی گسترده تر داشته باشد.

در اوج تنش های اخیر، 10 تا 12 میلیون بشکه در روز نفت – تقریباً یک پنجم تجارت جهانی – در کنار جریان های قابل توجه LNG در معرض خطر بود. پالایش و زنجیره تامین محصولات پایین دستی نیز تحت تأثیر قرار گرفتند و شوک را در سراسر سیستم تقویت کردند. این یک اختلال موضعی نیست. این یک تست استرس جهانی است.

در مقابل این پس‌زمینه، من بحث را حول سه سناریو ساختار می‌دهم و در هر کدام به طور خلاصه پیامدهای آن را نه تنها برای شورای همکاری خلیج فارس و منطقه وسیع‌تر MENA، بلکه برای آسیا، اروپا، آفریقا و ایالات متحده نیز ارزیابی می‌کنم.

سناریو 1: آتش بس برقرار می شود – توافق در عرض چند هفته

در سناریوی اول، آتش بس به طور گسترده برقرار است و در عرض چند هفته به توافق منجر می شود.

با کاهش ریسک و عادی شدن جریان از طریق تنگه هرمز، بازارهای انرژی تثبیت می شوند و قیمت ها کاهش می یابد.

طبق برآورد صندوق بین المللی پول، افزایش 10 درصدی قیمت نفت، رشد تولید ناخالص داخلی جهانی را تقریباً 0.15 درصد کاهش می دهد. بنابراین، معکوس شدن جهش های اخیر قیمت ها، حمایت قابل توجهی از بهبود جهانی می کند.

پیامدهای منطقه ای:

• آسیا: آسیا به عنوان بزرگترین واردکننده نفت خلیج فارس و LNG بیشترین سود را می برد. چین، هند، ژاپن و کره جنوبی شاهد کاهش هزینه های واردات و بهبود امنیت انرژی خواهند بود و فشارهای تورمی را کاهش خواهند داد.
• اروپابا وجود کاهش وابستگی به گاز روسیه، اروپا همچنان در معرض دینامیک LNG است. تثبیت قیمت گاز و فشارهای ذخیره سازی را کاهش می دهد و از بازیابی صنعتی حمایت می کند.
• آفریقا: بسیاری از اقتصادهای آفریقا – به ویژه واردکنندگان – از هزینه های سوخت پایین تر و کاهش فشار مالی منتفع خواهند شد، اگرچه صادرکنندگان رشد محدودتری خواهند داشت.
• ایالات متحده: ایالات متحده به عنوان یک صادرکننده خالص انرژی، کمتر در معرض مستقیم قرار دارد. قیمت‌های پایین‌تر ممکن است اندکی درآمدهای بالادستی را کاهش دهد، اما از کنترل تورم و تقاضای مصرف‌کننده حمایت می‌کند.

برای شورای همکاری خلیج فارس، با ادامه عملکرد صادرات قوی، رشد پایدار باقی می ماند – احتمالاً در محدوده 2.5 تا 3.5٪ (تخمین های صندوق بین المللی پول).

از منظر آب و هوا، قیمت‌های پایین‌تر انرژی ممکن است فوریت کوتاه‌مدت را کاهش دهد، اما این قسمت همچنان الزام بلندمدت تنوع را تقویت می‌کند.

سناریو 2: تشدید متناوب – توافق در عرض چند ماه

سناریوی دوم شامل تشدید چرخه ای، با اختلالات متناوب در طی چند ماه است.

در این زمینه، پراکندگی در بازارها عملیاتی و قابل مشاهده می شود:

• قیمت نفت نوسان می کند و به طور بالقوه بین 85 تا 110 دلار در هر بشکه در نوسان است.
• بازارهای LNG تنگ تر می شوند
• هزینه حمل و نقل و بیمه به میزان قابل توجهی افزایش می یابد.

صندوق بین المللی پول پیشنهاد می کند که چنین نوسانی می تواند رشد جهانی را 0.3 تا 0.5 درصد کاهش دهد و اثرات نامتناسبی بر اقتصادهای نوظهور داشته باشد.

پیامدهای منطقه ای:

• آسیا: در معرض ترین منطقه. اقتصادهای وابسته به LNG با افزایش قیمت، عدم قطعیت عرضه و افزایش هزینه های صنعتی مواجه هستند. رشد در اقتصادهای بزرگی مانند چین و هند ممکن است کند شود، در حالی که واردکنندگان کوچکتر با استرس شدید روبرو هستند.
• اروپا: ادامه وابستگی به LNG اروپا را در معرض نوسانات قرار می دهد. نوسانات قیمت می تواند رقابت صنعتی را تضعیف کند و برنامه ریزی انتقال انرژی را پیچیده کند و اتکا به سیاست های امنیتی محور را افزایش دهد.
• آفریقا: اقتصادهای وابسته به واردات با افزایش فشار مالی و تورم مواجه هستند، در حالی که صادرکنندگان ممکن است از قیمت‌های بالاتر سود ببرند، اما فاقد ظرفیت مقیاس‌پذیری سریع هستند. اثر کلی ناهموار و اغلب منفی باقی می ماند.
• ایالات متحده: ایالات متحده تا حدی به عنوان صادرکننده LNG و نفت سود می برد. با این حال، نوسانات مالی، انتظارات تورمی و بی ثباتی جهانی بیشتر، سودها را جبران می کند.

برای شورای همکاری خلیج فارس، قیمت‌های بالاتر از درآمد حمایت می‌کند، اما عدم اطمینان بر برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری، لجستیک و تنوع بخش غیرنفتی تأثیر می‌گذارد.

از منظر آب و هوا، قیمت‌های بالا ممکن است سرمایه‌گذاری‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری را تسریع کند، اما نگرانی‌های امنیتی انرژی می‌تواند به طور همزمان وابستگی مداوم به سوخت‌های فسیلی را تقویت کند.

این سناریو جوهر تکه تکه شدن را نشان می دهد: پاسخ های منطقه ای متفاوت به شوک مشترک.

سناریوی 3: بدون توافق – نوسانات طولانی تا پایان سال

سناریو سوم شدیدترین سناریو است: عدم توافق، تنش های پایدار و جریان های ساختاری محدود از طریق تنگه هرمز. حتی اختلال جزئی به طور قابل توجهی بر زنجیره تامین جهانی تأثیر می گذارد:

• قیمت نفت ممکن است بالای 100 دلار در هر بشکه باقی بماند
• بازارهای LNG ممکن است با کمبود شدید مواجه شوند،
• جریان تجارت جهانی با اختلالات مداوم مواجه خواهد شد.

برآوردهای اولیه حاکی از آن است که تأثیر اقتصادی گسترده تر می تواند به حدود 1.5 تریلیون دلار در تجارت و اثرات تولید برسد.

صندوق بین المللی پول و بانک جهانی به طور فزاینده ای بر خطرات رکود تورمی تاکید می کنند:

• رشد جهانی بین 0.5 تا 1 درصد کاهش یافت.
• فشار تورمی مداوم،
• افزایش نوسانات مالی

پیامدهای منطقه ای:

• آسیا: شدیدترین منطقه آسیب دیده. وابستگی شدید به انرژی خلیج فارس منجر به افزایش شدید هزینه واردات، کندی رشد صنعتی و استرس اقتصاد کلان و سرریزهای جهانی قابل توجهی می شود.
• اروپا: با پویایی تجدید بحران انرژی مواجه است – قیمت های بالای گاز، خطرات انقباض صنعتی، و بار مالی فزاینده مرتبط با یارانه ها و اقدامات تثبیت کننده.
• آفریقا: بسیار آسیب پذیر بسیاری از اقتصادها استرس شدید تراز پرداخت ها، شوک های تورمی و افزایش خطرات اجتماعی مرتبط با قیمت انرژی و مواد غذایی را تجربه خواهند کرد.
• ایالات متحده: در حالی که ایالات متحده از نظر عرضه نسبتاً ایزوله است، همچنان با فشارهای تورمی، شرایط مالی سخت تر و کاهش شدید تقاضای جهانی روبرو خواهد بود.

برای شورای همکاری خلیج فارس، درآمدهای بالاتر ممکن است در ابتدا حمایت کننده به نظر برسد، اما اثرات کلی پیچیده تر می شود: اختلال در تجارت، خروج سرمایه، ریسک زیرساخت ها و افزایش قرار گرفتن در معرض ژئوپلیتیک.

از منظر آب و هوا، چنین سناریویی ممکن است تنوع درازمدت را تسریع کند، اما در کوتاه مدت اتکا به سوخت‌های با انتشار بالاتر را تقویت می‌کند زیرا امنیت انرژی بر اولویت‌های سیاست تسلط دارد.

بازتاب های پایانی

در هر سه سناریو، یک نتیجه اصلی به دست می‌آید: ما دیگر در یک سیستم انرژی باثبات و جهانی‌شده عمل نمی‌کنیم، بلکه در یک سیستم تکه تکه‌شده و مبتنی بر امنیت عمل می‌کنیم.

این چندین پیامد دارد:

• امنیت انرژی و انتقال انرژی اکنون جدایی ناپذیر هستند و باید در یک چارچوب یکپارچه مورد بررسی قرار گیرند.
• خلیج‌فارس همچنان محور عرضه جهانی انرژی است، اما نقش آن به طور فزاینده‌ای با ریسک، انعطاف‌پذیری و استراتژی‌های متنوع‌سازی تعریف می‌شود.
• تأثیرات منطقه‌ای بسیار نامتقارن است: آسیا بیشترین آسیب‌پذیری را دارد، اروپا با آسیب‌پذیری ساختاری در بازارهای گاز مواجه است، آفریقا تنش‌های اقتصادی نامتناسبی را تجربه می‌کند، در حالی که ایالات متحده نسبتاً انعطاف‌پذیرتر است و در عین حال در سطح جهانی قرار دارد.

برای کشورهای تولید کننده، جهت گیری استراتژیک باید تکامل یابد:

• از کارایی تا انعطاف پذیری،
• از تجارت معاملاتی گرفته تا مشارکت های یکپارچه،
• و از مفروضات پایدار به برنامه ریزی تحت عدم قطعیت مداوم.

در نهایت، تکه تکه شدن نباید به عنوان یک اختلال موقت در نظر گرفته شود، بلکه به عنوان یک شرایط ساختاری که مسیرهای انرژی، اقتصاد و آب و هوای جهانی را شکل می دهد.

در پایان، تأکید بر این نکته مهم است که عدم قطعیت همچنان بالاست و تحولات آینده تا حد زیادی به چگونگی رخ دادن رویدادها در هفته‌ها و ماه‌های آینده بستگی دارد. با این حال، آنچه از قبل مشخص است این است که پیامدهای این درگیری بسیار فراتر از منطقه خواهد بود – بازارهای انرژی جهانی، مسیرهای اقتصادی و استراتژی‌های آب و هوایی را برای سال‌های آینده تغییر می‌دهد.

با تشکر ویژه از GAFG و پروفسور انیس اچ.

• درباره نویسنده: دکتر عدنان شهاب الدین، فیزیکدان، اقتصاددان انرژی و دانشگاه کویتی است که پیش از این به عنوان دبیر کل اوپک فعالیت می کرد. او در حال حاضر عضو ارشد پژوهشی مدعو در موسسه مطالعات انرژی آکسفورد و یکی از اعضای هیئت موسس موسسه انتقال انرژی Kearney است. او همچنین به عنوان رئیس هیئت رئیسه GAFG فعالیت می کند.
• نظرات بیان شده در این مقاله متعلق به خود نویسنده است و لزوماً بیانگر موضع رسمی IFIMES نیست.