29 آوریل 2026، افغانستان: اکنون در نهمین هفته خود، جنگ ایران جرقه افزایش قیمت انرژی، افزایش خطرات حمل و نقل و بیمه، و اختلال در کریدورهای تجاری کلیدی و افزایش فشار بر زنجیره های عرضه جهانی را به همراه داشته است. از آنجایی که این پیامدهای اقتصادی همچنان طنین انداز می شوند، وضعیت اسفناک افغانستان نشان دهنده خطرات جدی این درگیری برای اقتصادهای منطقه و امنیت غذایی است.
افغانستان ممکن است از نظر آسیب پذیری های متعدد در برابر این نیروها منحصر به فرد باشد. همراه با سایر اقتصادهای محصور در خشکی منطقه، نه تنها برای واردات به کشورهای خلیج فارس متکی است، بلکه به عنوان کریدورهای ترانزیتی ضروری که بازارهای داخلی را به مسیرهای تجاری دریایی و تامین کنندگان جهانی مرتبط می کند، عمل می کند. اختلالاتی که بر این گرهها تأثیر میگذارد بعید است که تهدیدی فوری برای دسترسی جهانی به غذا ایجاد کند، با این حال هنوز بسیار فراتر از جغرافیای فوری آنها است و در دسترس بودن، هزینه و قابلیت اطمینان منابع غذایی را در اقتصادهای پایین دستی که فاقد مسیرهای تجاری جایگزین یا بافرهای داخلی هستند، شکل میدهد.
در همین حال، چالشهای داخلی کشور، از جمله تأثیرات ناشی از اقلیم بر کشاورزی و طی دو سال گذشته، بازگشت تقریباً 5.2 میلیون نفر – معادل حدود 10٪ از کل جمعیت کشور – همچنان فشار بیشتری بر عرضه و قیمت مواد غذایی وارد میکند. این پست به تحلیل شرایط اقتصادی کنونی افغانستان و پیامدهای بالقوه آن برای امنیت غذایی می پردازد.
وابستگی به واردات و اختلال در مسیرهای تجاری
افغانستان یک مورد حاد وابستگی به واردات را نشان می دهد. این کشور به عنوان یک کشور محصور در خشکی با ظرفیت صنعتی و کشاورزی محدود، به شدت به بازارهای خارجی برای تامین نیازهای اولیه مصرف متکی است. بر اساس داده های اداره ملی آمار و اطلاعات افغانستان (NSIA)، واردات تقریباً 66 درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می دهد که نشان دهنده وابستگی عمیق ساختاری به تجارت فرامرزی است. در چنین ساختار اقتصادی، حتی اختلالات متوسط در تجارت منطقهای یا افزایش قیمتهای جهانی به سرعت به بازارهای داخلی منتقل میشود و پیامدهای مستقیمی برای رفاه خانوار خواهد داشت.
شوک های اخیر در حال آزمایش این وابستگی ساختاری بودند. بسته شدن گذرگاه های مرزی با پاکستان در نوامبر 2025 باعث محدودیت عرضه فوری در بازارهای افغانستان شد. پاکستان برای مدت طولانی به عنوان یکی از شرکای تجاری و دهلیزهای اصلی افغانستان خدمت کرده است – که تقریباً 13 درصد کل واردات و تقریباً 27 درصد واردات مواد غذایی و کشاورزی را به خود اختصاص داده است. این اختلال در زمانی که قدرت خرید خانوارها محدود شده بود، فشارهای قیمتی را تشدید کرد.
در شرایط عادی، ایران تا حدی این اختلالات را با گسترش صادرات به افغانستان و تسهیل دسترسی به مسیرهای تجاری جایگزین جبران میکند. ایران بزرگترین شریک تجاری افغانستان است و تجارت دوجانبه سالانه بیش از 3.2 میلیارد دلار است که تقریباً 30 درصد کل واردات و حدود 15 درصد واردات مواد غذایی را شامل می شود.
اما در اواخر فوریه شروع جنگ باعث شد ایران برای حفظ ذخایر داخلی محدودیت های گسترده ای را بر صادرات مواد غذایی اعمال کند. بنابراین، افغانستان در حال حاضر با محدودیت های همزمان در عرضه از دو منبع مهم خود مواجه است که در مجموع بیش از 42 درصد از واردات مواد غذایی آن را تشکیل می دهند (شکل 1).
شکل 1
با پیچیده شدن تصویر، این اختلالات فراتر از تجارت مستقیم دوجانبه است. ایران و پاکستان همچنین به عنوان کریدورهای ترانزیتی حیاتی برای واردات از کشورهای ثالث از جمله امارات متحده عربی و هند عمل می کنند. بنابراین، محدودیتهای موجود در این مسیرها دسترسی افغانستان به طیف وسیعتری از تامینکنندگان جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داده و فشارها را بر بازارهای داخلی مواد غذایی تشدید کرده است.
فشارهای تورمی
این فشارها باعث تورم قیمت مواد غذایی شده است. محدودیتهای پاکستان پیش از شروع درگیری با ایران، قیمتهای کالاهای کلیدی را افزایش میداد. داده های قیمت بازار هفتگی برنامه جهانی غذا (WFP) (شکل 2) نشان می دهد که قیمت برنج، دومین کالای اصلی در افغانستان و عمدتاً از پاکستان تهیه می شود، در هفته اول ژانویه 2026 نسبت به اکتبر 2025، قبل از بسته شدن مرزها، 33 درصد افزایش یافته است. حتی کالاهای وارداتی مانند گندم و روغن پخت و پز که از پاکستان تهیه نمیشوند، به ترتیب افزایش قیمتهای تقریباً 17 و 19 درصدی را ثبت کردند که منعکسکننده اثرات جایگزینی و هزینههای حملونقل بالاتر مرتبط با مسیرهای تجاری جایگزین طولانیتر و گرانتر است. طبق گزارش ها، واردات از طریق کریدورهای ایران ادامه داشته است، اما تا پایان ماه مارس با حجم کاهش یافته است، به این معنی که قیمت های بازار هنوز به طور کامل تأثیر محدودیت های صادراتی ایران را منعکس نکرده اند. در این زمینه، هر گونه اختلال اضافی در تجارت یا هر گونه افزایش در قیمت سوخت، فشارهای هزینه را بیشتر تقویت می کند و سیر صعودی قیمت مواد غذایی را تقویت می کند. قابل ذکر است که ایران منبع اصلی سوخت برای افغانستان است. در حالی که صادرات نفت ایران به طور رسمی محدود نشده است، قیمت سوخت داخلی در افغانستان در هفته اول ماه آوریل در مقایسه با سطوح قبل از جنگ تقریباً 9 درصد افزایش یافت که نشان دهنده افزایش گستردهتر قیمت جهانی انرژی است.
شکل 2
فشارهای تورمی فراتر از بازارهای مواد غذایی است. افغانستان برای طیف وسیعی از نهادههای میانی، از جمله مشتقات سوخت، پلاستیک، مواد بستهبندی، و نهادههای ساختمانی مانند فولاد و نیز نهادههای کشاورزی مانند کود، به واردات از ایران وابسته است. بنابراین اختلالات در تولید صنعتی ایران، به ویژه در پالایش نفت، پتروشیمی و فلزات، اثرات سرریزی بر قیمت های غیرخوراکی در افغانستان دارد. کاهش در دسترس بودن و هزینههای بالاتر این نهادهها، هزینههای تولید را برای شرکتهای داخلی افزایش میدهد و به فشارهای تورمی گستردهتر و پایدارتر در سراسر اقتصاد کمک میکند.
استرس آب و هوا و محدودیت های تولید داخلی
محدودیت های عمیق ساختاری داخلی افغانستان این شوک های خارجی را بیشتر می کند. این کشور در حال حاضر ششمین سال متوالی خشکسالی خود را تجربه می کند که با کمبود آب طولانی، خشکسالی های مکرر و حوادث سیل، کاهش تولید کشاورزی، ضعیف شدن سیستم های دامداری و کاهش درآمد روستایی مشخص شده است. این فشارهای مرتبط با آب و هوا به تدریج ظرفیت تولید بخش کشاورزی را فرسایش داده و منابع غذایی داخلی را به طور فزاینده ای شکننده کرده است.
در نتیجه، توانایی کشور برای تقویت تولید داخلی برای جایگزینی کاهش واردات به شدت محدود شده است. بازارهای ورودی یک محدودیت اضافی و الزام آور، به ویژه در دسترس بودن کود محدود را ارائه می دهند. بازارهای جهانی کود به دنبال تشدید درگیریها تشدید شدهاند که منجر به افزایش شدید قیمتها شده است، به طوری که قیمت کود از ابتدای درگیری تقریباً 27 درصد افزایش یافته است. در سیستم کشاورزی معیشتی افغانستان که مصرف کود در هر هکتار زمین زراعی 6.6 کیلوگرم است، که بسیار کمتر از میانگین 96.4 کیلوگرم در هکتار برای منطقه است، چنین افزایشی باعث کاهش بیشتر تولید شده و وابستگی به واردات مواد غذایی را در زمانی که منابع خارجی در حال کاهش است، تقویت می کند.
افزایش تقاضا و فشار جمعیتی
این محدودیتهای عرضه در شرایط پایدار تقاضا چالشبرانگیز خواهد بود، اما این محدودیتها در کنار نیازهای مصرفی که به سرعت افزایش مییابد، عمدتاً به دلیل بازگشت تعداد زیادی از افغانها آشکار میشوند. تنها در سال 2025، حدود 2.9 میلیون نفر عمدتاً از ایران و پاکستان به کشور بازگشتند که به طور قابل توجهی نیازهای مصرف را در مناطق شهری و روستایی افزایش داد. علاوه بر اخراج اجباری، این فشارهای جمعیتی ناشی از وخامت شرایط اقتصادی در کشورهای میزبان، به ویژه ایران است.
اقتصاد ایران مدتهاست که با تورم بالا، تضعیف ارز و کاهش درآمدهای واقعی دست و پنجه نرم میکند، روندهایی که به شدت خانوادههای مهاجر افغان را تحت تأثیر قرار داده است. بروز درگیری ها، افزایش خطرات امنیتی، و در نتیجه انقباض شدید اقتصادی – با پیش بینی کاهش 6.1 درصدی تولید ناخالص داخلی – باعث کاهش بیشتر فرصت های معیشتی برای مهاجران افغان شده است. در نتیجه، بازگشت به افغانستان تنها گزینه برای بسیاری از مهاجران افغان است که احتمال موج بیشتری از عودت کنندگان را در سال 2026 نشان می دهد.
در بحبوحه تضعیف تولید داخلی و کانالهای واردات غیرقابل اعتماد، تقاضای فزاینده فشار بیشتری را بر بازارهای پرتنش افغانستان وارد میکند و زمینه را برای افزایش بیشتر قیمتها و بدتر شدن خطرات ناامنی غذایی فراهم میکند.
بدتر شدن چشم انداز امنیت غذایی
افغانستان در حال حاضر با یک بحران شدید امنیت غذایی مواجه است. طبق آخرین تجزیه و تحلیل IPC، تقریباً 28٪ از جمعیت در فاز 3 IPC یا بالاتر طبقه بندی می شوند که نشان دهنده ناامنی غذایی حاد است. در چنین شرایطی، حتی اختلالات نسبتاً کوچک در زنجیره تامین یا افزایش اندک در قیمت مواد غذایی میتواند خسارات رفاهی نامتناسب زیادی ایجاد کند، بهویژه در میان خانوارهای فقیر با ظرفیت محدود. خانوادهها در افغانستان سهم فوقالعاده بزرگی از درآمد خود را صرف غذا میکنند و توانایی کمی برای جذب شوکهای اضافی قیمت یا درآمد بدون به خطر انداختن کمیت یا کیفیت مصرف باقی میگذارند.
در غیاب یک سیستم ملی حمایت اجتماعی کارآمد، خانوارها عمدتاً به کمک های بشردوستانه برای رفع نیازهای اساسی غذایی متکی هستند. با این حال، کسری بودجه 47 درصدی در سال 2025 به طور قابل توجهی مقیاس و قابلیت پیش بینی عملیات کمک را کاهش داده است. با این حال، برنامه جهانی غذا به 12.4 میلیون نفر از 17.4 میلیون نفری که با بحران یا سطوح اضطراری ناامنی غذایی مواجه بودند، کمک کرد، که هم مقیاس نیازهای بشردوستانه و هم حاشیه محدود برای پاسخ را برجسته می کند.
با این حال، جنگ ایران چالشهای لجستیکی دیگری را با اختلال در مسیرهای تامین بشردوستانه کلیدی از مراکز استراتژیک مانند دبی، دوحه و ابوظبی به دنبال بسته شدن موثر تنگه هرمز ایجاد کرده است. WFP گزارش می دهد که جنگ منجر به اختلال بزرگ در زنجیره تامین آنها شده است که بر 70000 متریک تن غذا تأثیر گذاشته است. افزایش هزینههای حملونقل ناشی از افزایش قیمت سوخت و حق بیمه، هزینههای تحویل را افزایش میدهد و این خطر را افزایش میدهد که منابع بشردوستانه ممکن است به تأخیر بیفتد، کاهش یابد یا نتواند به جمعیت نیازمند برسد و ناامنی حاد غذایی را تشدید کند.
این فشارهای تقویت کننده متقابل – اختلالات تجاری، افزایش قیمت جهانی انرژی، استرس آب و هوایی، محدودیت تولید داخلی و افزایش تقاضا – به طور نامتناسبی بر خانوارهای آسیب پذیری که در حال حاضر نزدیک به آستانه معیشت هستند، تأثیر می گذارد و فضای کمی برای جذب شوک های اضافی بدون وخامت شدید مصرف مواد غذایی و رفاه باقی می گذارد. اگر جنگ ادامه یابد، این فشارها تنها تشدید خواهند شد و خطر ناامنی غذایی گسترده و بحران انسانی را افزایش خواهند داد.
همچنین بخوانید: Biotalys اولین ثبت ایالت ایالات متحده را برای EVOCA در فلوریدا به دست آورد
International Agriculture یک پلت فرم رسانه ای بین المللی مستقل است که تجارت کشاورزی، سیاست، فناوری و پایداری را پوشش می دهد. برای همکاری های تحریریه، رهبری فکری، و ارتباطات استراتژیک، به آن نامه بنویسید (ایمیل محافظت شده)
