جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تمام دنیا را تکان داده است. حملات هوایی غافلگیرکننده در 28 فوریه، در بحبوحه مذاکرات دیپلماتیک در حال انجام، به عنوان یک تحول تکان دهنده رخ داد که محکومیت ها و پاسخ های خاموش را از سراسر جهان به دنبال داشت. واکنش بنگلادش به جنگ ساخته شده در کلمات سنجیدهنقض حاکمیت کشورهای خلیج فارس توسط حملات متقابل ایران، اما نه حق حاکمیت ایران که توسط آمریکا و اسرائیل نقض شده است را محکوم کرد. اشاره به ایران بهعنوان قربانی اصلی وجود نداشت و نه تنها آسیبپذیری اقتصادی را آشکار میکرد، که به طور گسترده تأیید میشود، بلکه یک ضعف ساختاری عمیقتر در سیاست خارجی بنگلادش را نشان داد. جنگ این ضعف را ایجاد نکرده است. به سادگی آن را آشکار کرده است.
بنگلادش امروز خود را در تلاش برای مدیریت کمبود سوخت، افزایش قیمتها و ابهامات دیپلماتیک میبیند و در عین حال از توهین به هر قدرت بزرگی جلوگیری میکند. اظهارات محتاطانه دولت که با دقت بیان شده تا کسی را آزار ندهد، انتقادات داخلی و موشکافی را در خارج از کشور به دنبال داشته است. در زیر این حقیقت سخت تری نهفته است: بنگلادش استراتژی سیاست خارجی منسجمی ندارد. در عوض، وضعیتی واکنشپذیر و ریسکگریز است که بیشتر بر اساس وابستگی شکل میگیرد تا اصول.
این همان چیزی است که می توان آن را نوعی ورشکستگی سیاست خارجی نامید.
جنگی دور با جلوه های ریپل
جنگ ایران از نظر جغرافیایی بسیار دور است، اما پیامدهای آن فوری است. بنگلادش در این درگیری شرکت نمی کند، اما عمیقاً تحت تأثیر آن است. این پارادوکس جهانی شدن برای کشورهای کوچکتر است.
تنگه هرمز تقریباً یک پنجم عرضه نفت جهان را حمل می کند و هر گونه اختلال در آن موج شوک به بازارهای انرژی وارد می کند. هنگامی که درگیری در کریدور تنگه هرمز تشدید می شود، بنگلادش تقریباً بلافاصله آن را از طریق قیمت سوخت، اختلالات حمل و نقل و تورم احساس می کند.
در حال حاضر، تاثیر قابل مشاهده است. کمبود سوخت دولت را مجبور به کاهش ساعات کاری و تحمیل کرده است اقدامات صرفه جویی در انرژی. خرید وحشتناک و حتی خشونت مرتبط با کمبود سوخت ظاهر شده است که نشان می دهد وضعیت داخلی چقدر شکننده است.
اقتصاددانان هشدار داده اند که جنگ می تواند بنگلادش را “مانند زلزله” درگیر کند و یک واکنش زنجیره ای ایجاد کند: افزایش هزینه ها، تضعیف صادرات، فشار بر حواله ها و فشار بر ذخایر خارجی. به عبارت دیگر، بنگلادش صرفاً جنگ را مشاهده نمی کند، بلکه پیامدهای آن را نیز جذب می کند.
بخوانید: بنگلادش موسسات آموزشی را برای صرفه جویی در مصرف سوخت و برق تعطیل می کند
توهم بی طرفی
در مواجهه با چنین بحرانی، می توان انتظار داشت که کشور موضع دیپلماتیک روشنی را بیان کند. در عوض، بنگلادش چیزی را که به نظر می رسد بی طرفی است، انتخاب کرده است. بیانیه های رسمی بر خویشتن داری، گفتگو و صلح تاکید دارند. در ظاهر، این امر منطقی به نظر می رسد. به هر حال، بنگلادش از جانبداری در یک درگیری بزرگ ژئوپلیتیکی سود چندانی ندارد. اما بی طرفی صرفاً عدم همسویی نیست. این نیاز به ثبات، اعتبار و تعادل دارد. و اینجاست که مشکل شروع می شود.
منتقدان خاطرنشان کردهاند که بیانیههای بنگلادش برخی از اقدامات – به ویژه حملات تلافی جویانه – را محکوم میکند و در عین حال از انتقاد مستقیم از تهاجم نظامی اولیه توسط ایالات متحده و اسرائیل اجتناب میکند. برخی دیگر خاطرنشان کرده اند که زبان به طرز ماهرانه ای کج به نظر می رسد انطباق با مواضع غرب به جای حفظ بی طرفی شدید.
این بی طرفی نیست. احتیاط گزینشی است.
بی طرفی واقعی مستلزم یک موضع اصولی است: مخالفت با نقض حاکمیت بدون توجه به اینکه چه کسی مرتکب آنها شده است، حمایت مداوم از قوانین بین المللی و حفظ یک چارچوب اخلاقی روشن.
در مقابل، به نظر می رسد رویکرد بنگلادش به جای پایبندی به اصول، ناشی از ترس از عواقب است.
وابستگی به عنوان سیاست
برای درک این موضوع، باید به واقعیت های ساختاری اقتصاد و دیپلماسی بنگلادش نگاه کرد. بنگلادش در سه حوزه کلیدی به شدت به بازیگران خارجی وابسته است: واردات انرژی، بازارهای صادراتی (به ویژه در غرب)، و حواله های ارسالی از کارگران مهاجر در خاورمیانه. هر کدام از اینها محدودیتی برای سیاست خارجی ایجاد می کند.
وابستگی به انرژی شاید فوری ترین باشد. بنگلادش بیشتر سوخت خود را وارد میکند و این امر آن را به شدت به شوکهای قیمت جهانی و اختلالات عرضه حساس میکند. هنگامی که جنگ مسیرهای عرضه را تهدید می کند، بنگلادش نمی تواند با هر طرفی که ممکن است دسترسی را تحت تأثیر قرار دهد مخالفت کند.
حواله ها یک لایه دیگر اضافه می کنند. میلیون ها کارگر بنگلادشی در سراسر خاورمیانه، از جمله در کشورهایی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم درگیر درگیری هستند، استخدام شده اند. هر گونه اقدام اشتباه دیپلماتیک می تواند عواقبی برای این کارگران و اقتصاد که به درآمد آنها بستگی دارد داشته باشد.
در نهایت، مسئله همسویی ژئوپلیتیکی وجود دارد. بنگلادش روابط اقتصادی خود را با کشورهای غربی به ویژه در زمینه تجارت و تامین مالی توسعه حفظ می کند. همزمان با چین و دیگر قدرت های منطقه ای درگیر می شود. ایجاد تعادل در این روابط نیازمند مانور دقیق است.
اما آنچه به عنوان “تعادل” ارائه می شود اغلب به فلج تبدیل می شود. سیاست خارجی فقط اجتناب از خطرات نیست. همچنین در مورد شکل دادن به ادراکات است. هنگامی که بنگلادش از اتخاذ مواضع روشن در مورد مسائل مهم بین المللی اجتناب می کند، خطر بی ربط یا فرصت طلبانه به نظر می رسد. هیچ کدام مطلوب نیست.
ابهام استراتژیک
سیاست خارجی بنگلادش اغلب با ابهام استراتژیک مشخص می شود. با این حال، بین ابهام استراتژیک و عدم انسجام تفاوت وجود دارد.
ابهام استراتژیک در خدمت یک هدف است. این نشان دهنده انعطاف پذیری در عین حفظ اهرم است. در مقابل، عدم انسجام، نشانه ضعف است. در مورد جنگ ایران، واکنش بنگلادش به سمت دومی متمایل شده است.
بنگلادش با ناکامی در بیان یک موضع ثابت مبتنی بر هنجارهای بین المللی، اعتبار خود را تضعیف می کند. این مهم است زیرا دولت های کوچکتر به شدت به چارچوب های اخلاقی و قانونی در سیاست جهانی متکی هستند. آنها فاقد قدرت نظامی یا اقتصادی برای اجرای یکجانبه منافع خود هستند. در عوض، آنها به قوانین، نهادها و اتحادها وابسته هستند. اگر بنگلادش به طور مداوم از این قوانین دفاع نکند، موقعیت خود را تضعیف می کند.
شکست سیاست خارجی و پیامدهای داخلی
اثرات این ضعف سیاست خارجی به محافل دیپلماتیک محدود نمی شود. آنها به زندگی خانگی سرازیر می شوند. بحران فعلی انرژی این را به وضوح نشان می دهد. اتکای بنگلادش به سوخت وارداتی، همراه با تنوع محدود، آن را در معرض شوک های خارجی قرار داده است. زمانی که جنگ زنجیره تامین را مختل کرد، کشور دارای حائل های کمی بود. این فقط یک موضوع اقتصادی نیست. این یک شکست سیاست است. برای مثال، چرخش به سمت زغال سنگ در پاسخ به کمبود انرژی، عدم وجود یک استراتژی انرژی پایدار را برجسته می کند. راه حل های کوتاه مدت جایگزین راه حل های بلند مدت می شوند.
سیاست خارجی فقط بیانیه و اتحاد نیست. همچنین در مورد برنامه ریزی بلندمدت است: تأمین منابع انرژی، تنوع بخشیدن به تجارت، ایجاد انعطاف پذیری. از این نظر، وضعیت مخمصه فعلی بنگلادش منعکس کننده سال ها تفکر استراتژیک ناکافی است.
یک الگو، نه یک استثنا
اشتباه است که واکنش بنگلادش به جنگ ایران را به عنوان یک مورد مجزا در نظر بگیریم. با الگوی گسترده تری مطابقت دارد. بنگلادش در موضوعات متعدد بین المللی تمایل به پذیرش دارد مواضع محتاطانه و غیر متعهد. این رویکرد اغلب به عنوان عمل گرایی توجیه می شود. اما با گذشت زمان، تصوری از ناسازگاری ایجاد می کند.
دیپلماسی نه تنها به انعطاف، بلکه به هویت نیز نیاز دارد. کشورها باید به خاطر چیزی شناخته شوند – خواه تعهد به حفظ صلح، موضع در مورد حقوق بشر، یا نقش رهبری در زمینه های خاص.
بنگلادش، در مقاطعی، پتانسیل خود را در این زمینه نشان داده است، به ویژه از طریق کمک های خود به ماموریت های حافظ صلح سازمان ملل. اما این تلاشها به یک هویت سیاست خارجی گستردهتر و منسجم تبدیل نشده است. در عوض، این کشور اغلب واکنشی به نظر می رسد و موقعیت خود را بر اساس فشارهای فوری به جای اهداف بلندمدت تنظیم می کند.
بخوانید: ایران پس از آتشبس اسرائیل و لبنان، هرمز را برای کشتیهای تجاری «کاملاً باز» اعلام کرد.
حدود رئالیسم دولتی کوچک
مدافعان رویکرد بنگلادش ممکن است استدلال کنند که کشورهای کوچک گزینه های محدودی دارند. در جهانی تحت سلطه قدرت های بزرگ، احتیاط لازم است. حقیقتی در این وجود دارد. بنگلادش نمی تواند شرکای کلیدی خود را از خود دور کند یا درگیر درگیری های خارج از کنترل خود شود. اما احتیاط لزوماً به معنای انفعال نیست.
سایر کشورهای کوچک نشان داده اند که حفظ استقلال و اعتبار از طریق مواضع اصولی و منسجم امکان پذیر است. آنها بی جهت دعوا را انتخاب نمی کنند، اما از شفافیت در مواردی که اهمیت دارد نیز اجتناب نمی کنند.
تفاوت در استراتژی است. یک رویکرد استراتژیک شامل موارد زیر است: منافع ملی به وضوح تعریف شده، استفاده مداوم از اصول، تنوع در روابط اقتصادی و دیپلماتیک، سرمایه گذاری در انعطاف پذیری طولانی مدت. رویکرد کنونی بنگلادش در همه این جبهه ها کوتاه است.
خطرات پیش رو
جنگ ایران ممکن است در نهایت پایان یابد، اما مسائل اساسی باقی خواهند ماند. ژئوپلیتیک جهانی بی ثبات تر می شود، نه کمتر. درگیری ها به طور فزاینده ای به هم مرتبط می شوند و اثرات آنها به سرعت در مناطق گسترش می یابد. برای کشورهایی مانند بنگلادش، این به این معنی است که شوک های خارجی بیشتر خواهد شد.
بدون یک چارچوب قویتر سیاست خارجی، بنگلادش به واکنشپذیری خود ادامه میدهد و بحرانها را در زمان بروز به جای آمادهسازی برای آن مدیریت میکند. این هزینه های واقعی دارد. بی ثباتی اقتصادی، ناآرامی اجتماعی و به حاشیه راندن دیپلماتیک خطرات انتزاعی نیستند.
آنها در شرایط فعلی قابل مشاهده هستند.
به سوی رویکردی متفاوت
اگر می توان از جنگ ایران درسی گرفت، این است که بنگلادش باید در سیاست خارجی خود تجدید نظر کند. این به معنای کنار گذاشتن پراگماتیسم نیست، بلکه به معنای بازتعریف آن است. پراگماتیسم نباید در مورد اجتناب از همه خطرات باشد. این باید در مورد مدیریت ریسک در تعقیب اهداف روشن باشد.
برای بنگلادش، این میتواند شامل: توسعه یک استراتژی انرژی متنوعتر برای کاهش آسیبپذیری، تقویت مشارکتهای منطقهای فراتر از ملاحظات اقتصادی فوری، بیان مواضع روشن در مورد حقوق بینالملل و حاکمیت، ایجاد ظرفیت دیپلماتیک برای مشارکت فعالتر در مجامع جهانی باشد.
هیچ کدام از اینها آسان نیست. همه نیازمند اراده سیاسی و تعهد بلندمدت هستند. اما راه حل این است که مانند قبل ادامه دهیم: واکنشی، محدود، و به طور فزاینده ای در معرض دید.
نتیجه گیری، جنگ ایران مشکلات سیاست خارجی بنگلادش را ایجاد نکرده است. آنها را آشکار کرده است. آنچه به عنوان بی طرفی ظاهر می شود، اغلب احتیاط گزینشی است. آنچه به عنوان پراگماتیسم ارائه می شود اغلب وابستگی را پنهان می کند. و آنچه به عنوان تعادل توصیف می شود اغلب به بلاتکلیفی تبدیل می شود.
در دنیای عدم اطمینان فزاینده، این رویکرد کمتر پایدار می شود. سیاست خارجی فقط بقای زمان حال نیست. این در مورد آمادگی برای آینده است. بنگلادش، در این لحظه، در تلاش است تا هر کدام را انجام دهد. به همین دلیل است که لحظه کنونی نوعی ورشکستگی است. نه یک فروپاشی ناگهانی، بلکه فرسایش تدریجی ظرفیت، وضوح و اطمینان.
سوال این است که آیا این بحران به عنوان یک نقطه عطف عمل خواهد کرد یا فقط یک فرصت از دست رفته دیگر.
بخوانید: ترامپ گفت: «دیگر بس است»، آمریکا اسرائیل را از حملات بیشتر به لبنان منع کرده است
نظرات بیان شده در این مقاله متعلق به نویسنده است و لزوماً منعکس کننده خط مشی تحریریه میدل ایست مانیتور نیست.
