اپوزیسیون هیچ قلمرویی را کنترل نمیکند و فاقد حمایت مؤثر خارجی است که بتواند شورش را به گونهای که حمایت پاکستان در طول سالهای جنگ به طالبان کمک کرد، ادامه دهد و گسترش دهد.
افغانستان اینترنشنال با یاسین ضیا، رهبر جبهه آزادی افغانستان و همچنین چندین محقق و مقامات سابق افغان در مورد آینده حکومت طالبان صحبت کرد.
محققان به طور کلی موافق هستند که طالبان با مشکلات جدی مواجه است، اما اینها هنوز به معنای قریب الوقوع بودن فروپاشی آن نیست.
یاسین ضیا به افغانستان اینترنشنال گفت که آینده طالبان را نباید تنها با تحولات میدان جنگ قضاوت کرد. از نظر او نقطه ضعف اصلی این گروه سیاسی است.
او گفت: “مهم ترین دلیل خوش بینی ما شکست سیاسی طالبان است و خوشبختانه ما به این هدف دست یافته ایم.”
به گفته ضیاء، با وجود کنترل قدرت و منابع گسترده، طالبان نتوانسته مشروعیت ملی، رضایت عمومی یا پذیرش بین المللی را به دست آورد. اما این همان جایی است که اپوزیسیون با مشکل اصلی خود مواجه است.
شکست سیاسی طالبان هنوز به یک بحران قدرت در دولت خود تبدیل نشده است.
عباس فراسو و نعمت الله بیژن، دو محقق افغان مستقر در استرالیا، در ارزیابی پیامدهای این ضعف محتاط ترند.
از نظر آنها، فقدان مشروعیت به خودی خود دلیلی بر این نیست که یک رژیم در آستانه فروپاشی است.
طالبان هنوز ابزارهای اصلی قدرت قهری را در اختیار دارند، در حالی که گروه های مخالف مقاومت مسلحانه خود را تا سطحی گسترش نداده اند که بتواند کنترل ارضی این گروه را به چالش بکشد.
با این حال، هر دو محقق هشدار می دهند که اگر بحران های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی افغانستان ادامه یابد، طالبان نمی توانند ثبات آن را تضمین کنند.
در حال حاضر، حملات چریکی توسط گروه های مقاومت عمدتاً نمادین و سیاسی است. پیام آنها این است که طالبان شکست ناپذیر نیستند.
اما این حملات تنها در صورتی به تهدیدی جدی تبدیل میشوند که گروههای مقاومت بتوانند کنترل ارضی طالبان را محدود کنند، از مناطق کوهستانی عبور کنند و پایگاههایی را در میان روستاها و جوامع محلی ایجاد کنند.
آنها همچنین به یک پایگاه عقب قابل اعتماد نیاز دارند که بتواند پول، سلاح، درمان پزشکی برای جنگجویان و پناهگاه های امن برای رهبرانشان فراهم کند.
نامشروع اما مسلط
یاسین ضیا می گوید که طالبان از زمان بازگشت به قدرت تقریباً همه راه ها را برای تغییر سیاسی بسته است.
هیچ انتخاباتی وجود ندارد، قانون اساسی کنار گذاشته شده است و زنان از بخش بزرگی از زندگی عمومی کنار گذاشته شده اند.
او گفت وقتی یک حکومت هر مسیری را برای اصلاحات می بندد، عملاً پایگاه اجتماعی اپوزیسیون علیه خود را گسترش می دهد.
در سال های اخیر نارضایتی در برخی مناطق افغانستان بیشتر نمایان شده است.
اعتراضات در بدخشان منعکس کننده تنش بین جوامع محلی و طالبان بر سر منابع و نحوه اداره این مناطق بوده است.
در جنوب افغانستان، طالبان نیز در مواقعی مجبور شده اند در پاسخ به فشار اقتصادی کشاورزان، انعطاف نشان دهند.
طالبان به طور غیر رسمی اجازه کشت خشخاش را در برخی مناطق جنوب داده است. چنین امتیازاتی کاملاً غیرمنتظره نیست. جنوب پایگاه سنتی طالبان است و افزایش نارضایتی در میان کشاورزان فقیر می تواند برای این گروه گران تمام شود.
عباس فراسو عدم وجود یک اپوزیسیون قوی و سازمان یافته را یکی از مهم ترین عوامل تداوم حکومت طالبان می داند.
او میگوید که مخالفان طالبان از هم پاشیده شدهاند، فاقد یک فرماندهی و برنامه سیاسی واحد هستند و هیچ حمایت مؤثر خارجی ندارند.
وی خاطرنشان کرد که با توجه به شرایط فعلی، محتمل ترین سناریو طی دو تا پنج سال آینده، تحکیم طالبان است.
این پیش بینی به این معنا نیست که طالبان مشکلات خود را حل کرده است.
به نظر او، این گروه عمدتاً به این دلیل زنده مانده است که مخالفانش تاکنون نتوانسته اند از نقاط ضعف آن استفاده کنند.
زیباک چه چیزی را تغییر داده است؟
جنگ اخیر در ولسوالی زیباک بدخشان برای جبهه آزادی افغانستان اهمیت خاصی دارد.
یاسین ضیا میگوید که این درگیریها فراتر از حملات چریکی در مقیاس کوچک است که مشخصه بیشتر عملیاتهای این گروه بوده و به درگیری مستقیمتر با طالبان تبدیل شده است.
او گفت که این پیشرفت به تنهایی به معنای تغییر توازن قوا نیست، بلکه نشان میدهد که مقاومت مردمی در برابر طالبان از عملیاتهای چریکی محدود به شکلهای پیچیدهتر جنگ در میدان نبرد حرکت کرده است.
در عین حال، ضیا اذعان می کند که اکثر عملیات های جبهه آزادی افغانستان در پنج سال گذشته کوچک و محدود بوده است.
او گفت: “ما نباید واقعیت را با تبلیغات جایگزین کنیم. یک جنبش مسئول باید بین ظرفیت فعلی و هدف نهایی خود تمایز قائل شود.”
وی افزود: ما می دانیم که تکرار بی پایان حملات کوچک به تنهایی هیچ دولتی را سرنگون نمی کند.
ضیاء گفت که عملیاتهای جبهه آزادی افغانستان در سالهای اخیر سه هدف را دنبال کرده است: حفظ حضور در میدان، تضعیف این تصور که طالبان شکستناپذیر هستند و ایجاد شبکههای سازمانیافته در داخل افغانستان.
او می گوید مرحله بعدی به منابع بیشتری نیاز دارد.
گسترش سازمان سیاسی، تقویت پیوندها با جوامع، بهبود انسجام فرماندهی، ایجاد حضور در مناطق بیشتر و ارائه یک جایگزین سیاسی معتبر از جمله نیازهایی است که وی شناسایی می کند.
علی احمد جلالی، وزیر کشور پیشین افغانستان نیز تحولات بدخشان را نشانه ای از واکنش فزاینده مردم به سیاست های طالبان می داند.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که هر سیستم استبدادی در نهایت با واکنش عمومی روبرو می شود، اما گفت که حملات پراکنده کنونی مخالفان هنوز هم تهدیدی جدی برای طالبان نیست.
جلالی گفت که عملیات محدود در مناطق دورافتاده برای تغییر موازنه قوا کافی نیست.
به نظر او، موفقیت اپوزیسیون مستلزم انسجام سیاسی، استراتژی واحد و رهبری ملی است.
او هشدار داد که اگر تظاهرات و درگیری های مسلحانه به صورت پراکنده باقی بماند، طالبان می توانند از منابع نظامی و امنیتی خود برای مهار آنها استفاده کنند.
چه زمانی فقر خطرناک می شود؟
اقتصاد یکی دیگر از نقاط آسیب پذیر حکومت طالبان است.
بر اساس آمار سازمان ملل متحد، بیش از 20 میلیون نفر در افغانستان به کمک های بشردوستانه نیاز دارند.
طالبان فاقد منابع کافی برای رسیدگی به گرسنگی، بیکاری و بحران معیشتی است و مانند دولت های قبلی افغانستان، همچنان به کمک های خارجی مستمر وابسته است.
برخی از مخالفان طالبان، از جمله امرالله صالح، معاون سابق رئیس جمهور افغانستان، در سال های اخیر امیدوار بودند که کاهش یا قطع کمک های خارجی فشار بر این گروه را افزایش دهد.
اما تجربه پنج سال گذشته نشان داده است که فقر گسترده لزوما به شورش سیاسی منجر نمی شود.
یاسین ضیا نارضایتی ناشی از فقر، در کنار سرکوب سیاسی و محدودیتهای گسترده برای زنان را بخشی از شرایط اجتماعی میداند که میتواند به مقاومت دامن بزند.
نعمت الله بیژن اما بین نارضایتی گسترده و تهدید فوری برای دولت تمایز قائل است.
او گفت که فقر یا انزوای بین المللی به تنهایی بعید است که باعث فروپاشی فوری دولت شود.
از نظر بیژن، مشکل زمانی برای طالبان جدی تر می شود که فشار اقتصادی شروع به نفوذ در ساختار خود قدرت کند.
کاهش عواید، رقابت بر سر منابع، نارضایتی فرماندهان و کاهش توانایی پاداش دادن به شبکه های وفادار می تواند ثبات داخلی طالبان را تضعیف کند.
بیژن گفت که اگر مردم احساس کنند امیدی به بهبود زندگی، تحصیل، شغل یا آینده فرزندانشان نیست، نارضایتی می تواند شکل خطرناک تری به خود بگیرد.
عباس فراسو همچنین می گوید که طالبان در برخی زمینه ها از جمله جمع آوری مالیات و درآمدزایی داخلی عملکرد موثرتری داشته است.
اما او این را دلیلی نمی داند که طالبان خود را به یک دولت متعارف تبدیل کرده است.
او می گوید که ساختار اقتصادی طالبان اساساً بر درآمدهای گمرکی، مالیات و معادن استوار است و هدف اصلی آن حفظ دستگاه سیاسی و امنیتی آن به جای ایجاد یک دولت رفاه است.
فراسو اقتصاد طالبان را “اقتصاد غارتگر” توصیف می کند و می گوید که گروه های طالبان برای تصاحب این منابع درگیر رقابت شدید هستند.
تقسیمات، اما بدون تقسیم
اختلافات میان رهبری قندهار، مقامات مستقر در کابل، شبکه حقانی و برخی از فرماندهان محلی طالبان بارها گزارش شده است.
اما این اختلافات تاکنون به شکافی تبدیل نشده است که انسجام حاکمیت طالبان را تهدید کند.
عباس فراسو می گوید اقتدار رهبری طالبان، سرکوب مخالفان داخلی، ترس مشترک از فروپاشی، دشمنان مشترک و اعتقاد ایدئولوژیک به انحصار قدرت تا کنون مانع از گسترش اختلافات شده است.
بیژن همچنین اختلافات داخلی را جدی میداند، اما میگوید اگر چندین بحران همزمان رخ دهد، خطرات افزایش مییابد.
بحران جانشینی، تشدید اختلافات داخلی، جدایی فرماندهان و کاهش ناگهانی درآمدها از جمله عواملی هستند که او معتقد است می تواند انسجام طالبان را به چالش بکشد.
بیژن گفت: در صورت تداوم شرایط کنونی در افغانستان و منطقه، محتمل ترین سناریو تداوم وضعیت موجود همراه با فرسایش تدریجی است.
این فرسایش میتواند برای سالها ادامه یابد بدون اینکه بلافاصله منجر به فروپاشی شود.
مقاومت بدون حامی خارجی
یکی از جدی ترین مشکلاتی که مخالفان طالبان با آن مواجه هستند، نبود حمایت موثر خارجی است.
طالبان در طول جنگ خود علیه دولت سابق، از حمایت گسترده پاکستان بهره مند شد.
مجاهدین همچنین در جریان جنگ علیه اتحاد جماهیر شوروی و دولت های ببرک کارمل و محمد نجیب الله از پاکستان، ایالات متحده و چندین کشور دیگر حمایت کردند.
گروه های مقاومت امروز حمایت قابل مقایسه ای ندارند.
حتی برخی از کشورهای منطقه که با طالبان اختلاف نظر دارند، تمایل کمی برای حمایت از جنگ دیگری در افغانستان نشان دادهاند.
ایران همچنین برخی از مخالفان طالبان را تحت فشار قرار داده است تا از درگیری مسلحانه با این گروه خودداری کنند.
یاسین ضیا می گوید مقاومت نمی تواند آینده خود را به تصمیمات دولت های خارجی گره بزند.
او گفت که زمانی که همان حامیان سیاستهای خود را تغییر دهند، حکومتی که توسط قدرتهای خارجی ساخته میشود، میتواند به همان سرعت سقوط کند. تجربه نظام جمهوری سابق در افغانستان و توافق دوحه درس های بسیار جدی برای همه ما ارائه می دهد.
ضیاء می گوید که شالوده اصلی مبارزه باید در داخل افغانستان ساخته شود و باید بر پرسنل امنیتی سابق، جوانان، زنان، جامعه مدنی، نخبگان سیاسی و شبکه های داخلی تکیه کند.
کاهش توجه قدرت های بزرگ به نفع طالبان نیز بوده است.
فراسو میگوید جنگ در اوکراین، بحرانهای خاورمیانه و رقابت بین ایالات متحده و چین به این معناست که افغانستان دیگر جایگاهی را که در سیاستهای خارجی قدرتهای بزرگ در دو دهه گذشته داشت، ندارد.
تهدیدی که از سوی دولت اسلامی استان خراسان ایجاد شده است، موقعیت طالبان را نیز تقویت کرده است.
نگرانی از گسترش داعش، ایران، روسیه و برخی کشورهای آسیای مرکزی را به سمت همکاری امنیتی بیشتر با طالبان سوق داده است.
در مورد نقاط ضعف طالبان اختلاف اندکی میان چهره های مخالف و تحلیلگران وجود دارد.
بحران مشروعیت، نارضایتی اجتماعی، فشار اقتصادی و اختلافات داخلی واقعی است.
اما پنج سال گذشته نشان داد که وجود این ضعف ها به تنهایی برای تغییر حکومت کافی نیست.
تمیم آسی، معاون سابق وزیر دفاع افغانستان گفت که این بحران ها در کنار ویژگی های حاکمیت طالبان، می تواند ظرفیت رژیمی مانند طالبان را برای مقاومت در برابر شوک های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کاهش دهد و راه را برای خیزش های داخلی و مداخله خارجی باز کند.
