بر اساس گزارش جدیدی که به طور مشترک توسط یونسکو و یونیسف منتشر شده است، افغانستان با بحران تعمیق آموزش مواجه است و 53 درصد از کودکان در سن دبستان خارج از آموزش عمومی رسمی باقی مانده اند. میلیونها کودک بدون دسترسی قابل اعتماد به کلاسهای درس، معلمان واجد شرایط و فرصتهای یادگیری ضروری رشد میکنند و نگرانیهای جدی در مورد آینده آنها ایجاد میکند. وضعیت به ویژه برای دخترانی دشوار است که دسترسی آنها به آموزش تحت سیاست هایی که آنها را از مدارس متوسطه و دانشگاه ها کنار گذاشته است، به شدت محدود شده است.
را گزارش وضعیت معارف افغانستان 2026 نشان می دهد که بیش از 2.6 میلیون دختر نوجوان از سال 2021 از دسترسی به آموزش متوسطه محروم شده اند و یک نسل کامل را در خطر از دست دادن فرصت های مهم یادگیری و شغلی قرار داده است. کلاسهای مبتنی بر جامعه، آموزش از راه دور، آموزش دیجیتال و تدریس خصوصی جایگزینهای محدودی ارائه کردهاند، اما این گزینهها نمیتوانند جایگزین مدارس عادی شوند. این گزارش بر نیاز فوری به احیای فرصت های آموزشی برای دختران و تقویت سیستمی که برای برآوردن نیازهای جمعیت رو به رشد تلاش می کند، تأکید می کند.
جمعیت سن مکتب افغانستان از حدود 10.4 میلیون نفر در سال 2019 به 11.5 میلیون نفر در سال 2024 افزایش یافته است که فشار بیشتری را بر مدارسی وارد می کند که در حال حاضر با کمبود منابع و ظرفیت آموزشی مواجه هستند. رشد جمعیت، موارد اضطراری مکرر، سرمایه گذاری ناکافی و بازگشت خانواده های افغان از کشورهای همسایه چالش های بیشتری را برای خدمات آموزشی ایجاد کرده است. یونسکو و یونیسف هشدار میدهند که ادامه محدودیتها و حمایت ناکافی میتواند چندین دهه پیشرفت آموزشی را معکوس کند و توسعه آینده کشور را تضعیف کند.
میلیون ها دختر افغان از تحصیل محروم هستند
محدودیتهای آموزش متوسطه دختران همچنان یکی از جدیترین نگرانیهایی است که در این گزارش به آن اشاره شده است و میلیونها دختر نوجوان نمیتوانند پس از مدرسه ابتدایی به تحصیل خود ادامه دهند. خانواده ها و سازمان های محلی سعی کرده اند فرصت های آموزشی را از طریق ترتیبات یادگیری جایگزین، از جمله کلاس های اجتماعی و برنامه های غیررسمی حفظ کنند. این طرحها حمایت ارزشمندی را ارائه میکنند، اما دسترسی محدود آنها باعث میشود بسیاری از دختران به آموزش ساختاریافته دسترسی نداشته باشند.
تا اکتبر 2026، تقریباً 5300 کلاس اجتماعی در سراسر افغانستان فعال بودند که از حدود 162000 دانش آموز، از جمله 64 درصد دختران حمایت می کردند. این برنامهها فرصتهای یادگیری را برای کودکانی که نمیتوانند به مدارس عادی بروند، ارائه میکند، بهویژه در جوامع محروم که دسترسی به آموزش رسمی از قبل دشوار است. پوشش آنها بسیار پایین تر از مقیاس مورد نیاز برای رسیدگی به نیازهای آموزشی میلیون ها کودک محروم است.
علیرغم محدودیت ها و شرایط سخت، خانواده های افغان همچنان تقاضای زیادی برای تحصیل دارند. تقریباً 6.6 میلیون کودک در سال 2025 در مدارس ابتدایی دولتی ثبت نام کردند که نشان دهنده افزایش حدود 560000 نفری در مقایسه با سال 2022 است. افزایش ثبت نام برای همگام شدن با رشد جمعیت کافی نبوده و سیستم آموزشی را قادر به پذیرش همه کودکانی که به مدرسه نیاز دارند ناتوان کرده است.
نتایج ضعیف آموزشی باعث ایجاد نگرانی در مورد کیفیت آموزش می شود
دسترسی به کلاس های درس تنها بخشی از چالش های تحصیلی افغانستان است، زیرا این گزارش شکاف های جدی در مهارت های خواندن، زبان و ریاضی کودکان را مشخص می کند. یک ارزیابی یادگیری ملی که بیش از 55000 دانش آموز را در تمام 34 استان تحت پوشش قرار می دهد نشان داد که کمتر از نیمی از دانش آموزان کلاس 4 به حداقل مهارت زبان مورد انتظار در سطح 3 دست یافتند. نتایج ریاضیات بهویژه نگرانکننده بود، به طوری که از هر چهار دانشآموز کلاس چهارم، تنها یک نفر حداقل مهارتهای مورد انتظار را از دانشآموزان یک کلاس پایینتر نشان میدهد.
این یافتهها نشان میدهد که بسیاری از کودکان بدون ایجاد دانش اساسی مورد نیاز برای یادگیری پیشرفتهتر در مدرسه پیشرفت میکنند. منابع آموزشی محدود، کلاس های درس زیاد و مواد آموزشی ناکافی، ارائه آموزش مداوم و مؤثر را برای مدارس دشوار می کند. یونسکو و یونیسف بر اهمیت سرمایه گذاری در توسعه معلمان، بهبود تدریس در کلاس و اطمینان از دسترسی کودکان به مواد آموزشی مناسب تاکید می کنند.
آموزش در دوران کودکی یکی دیگر از موضوعات مهم نگرانی است، به طوری که از هر 100 کودک سه تا چهار ساله کمتر از یک نفر در برنامه های آموزش اولیه سازمان یافته شرکت می کند. این دسترسی بسیار محدود به این معنی است که اکثر کودکان خردسال بدون آمادگی ساختاری که می تواند از رشد اولیه زبانی، اجتماعی و شناختی حمایت کند، وارد دبستان می شوند. گسترش آموزش در دوران کودکی می تواند به تقویت پایه های یادگیری و بهبود آمادگی کودکان برای تحصیل رسمی کمک کند.
بازگشت خانواده های افغان فشار بر مکاتب را افزایش می دهد
ورود تعداد زیادی از خانواده های بازگشته افغان، تقاضای بیشتری برای آموزش ایجاد کرده است، به ویژه در جوامعی که در حال حاضر با زیرساخت های محدود مدارس و منابع آموزشی دست و پنجه نرم می کنند. تا سپتامبر 2026، تقریباً 1.23 میلیون افغان در طول سال به کشور بازگشته اند، از جمله بیش از 245000 کودک که نیاز به حمایت آموزشی دارند. بسیاری از این کودکان در زمانی که مدارس موجود با فشار قابل توجهی مواجه هستند، نیاز به دسترسی به فرصت های یادگیری مناسب دارند.
افزایش تعداد کودکان در سن مدرسه نیاز به کلاس های درس، معلمان آموزش دیده، کتاب های درسی و سایر منابع آموزشی را افزایش می دهد. جوامعی که تعداد زیادی از عودت کنندگان را دریافت می کنند با چالش های بیشتری در پذیرش کودکان با زمینه های آموزشی و نیازهای آموزشی متفاوت روبرو هستند. بدون حمایت کافی، کودکانی که به افغانستان باز می گردند ممکن است دچار وقفه های طولانی در تحصیل شوند و برای ادامه تحصیل با مشکل مواجه شوند.
این گزارش همچنین مشکلات مستمری را که بر آموزش عالی تأثیر می گذارد، که در آن محدودیت ها مانع از حضور زنان در دانشگاه می شود، مستند می کند. کل ثبت نام دانشگاه ها اندکی از حدود 189000 دانشجو در سال 2024 به 208000 دانشجو در سال 2026 افزایش یافته است، که بسیار کمتر از حدود 430000 دانشجوی ثبت شده در سال 2020 باقی مانده است.
یونسکو و یونیسف خواستار اقدام فوری برای حفاظت از آموزش و پرورش هستند
یونسکو و یونیسف خواستار احیای کامل حقوق تحصیلی برای دختران و زنان افغان شده اند و دسترسی برابر به یادگیری را برای آینده کشور ضروری توصیف کرده اند. این سازمانها تاکید میکنند که طرحهای آموزش اجتماعی و فرصتهای یادگیری از راه دور نمیتوانند جایگزین دائمی برای مدرسه رسمی باشند. هر کودکی نیاز به دسترسی به آموزش ایمن، فراگیر و موثر دارد که از پیشرفت شخصی و فرصت های شغلی آینده حمایت کند.
بهبود سیستم آموزشی افغانستان همچنین مستلزم سرمایه گذاری مداوم در کیفیت تدریس، زیرساخت های مکتب و مواد آموزشی، در کنار تلاش برای دسترسی به کودکان محروم از آموزش رسمی است. حمایت بیشتر از برنامه های دوران کودکی، خانواده های بازگشته و جوامع محروم می تواند به کاهش نابرابری های موجود و بهبود مشارکت آموزشی کمک کند. تقویت ظرفیت سیستم برای پاسخگویی به رشد جمعیت و شرایط اضطراری برای حفاظت از فرصت های یادگیری کودکان ضروری است.
این گزارش هشدار می دهد که ادامه محرومیت از تحصیل می تواند پیامدهای پایداری برای آینده اجتماعی و اقتصادی افغانستان داشته باشد. میلیونها کودک بدون داشتن سواد، ریاضی و مهارتهای حرفهای مورد نیاز برای مشارکت کامل در جامعه و کمک به توسعه اقتصادی در معرض خطر ورود به بزرگسالی هستند. بازگرداندن دسترسی آموزشی و بهبود کیفیت یادگیری، گام های مهمی در جهت حمایت از حقوق کودکان و جلوگیری از عقب ماندن یک نسل کامل است.
