ابتکارات تنش زدایی در خاورمیانه متزلزل می شود

(AP Picture/محمد زعتری)

منطقه خاورمیانه محدودیت های دیپلماسی اجباری برای دستیابی به اهداف استراتژیک را نشان می دهد. بازیگران غیردولتی و دولتی که در تعاریف کلاسیک ممکن است از نظر نظامی “شکست خورده” یا حداقل به شدت تضعیف شوند، می توانند مخالفان داخلی و بین المللی خود را که به دنبال دستیابی به توافقات پایان جنگ با شرایط قابل قبول هستند، ناکام بگذارند. ایران و آن متحدان منطقه ای نشان داده‌اند که زیرساخت‌های سیاسی و نظامی آن‌ها نه تنها می‌توانند در برابر تسلیم شدن مقاومت کنند، بلکه می‌توانند به دستاوردهای استراتژیک چشمگیری دست یابند. ایالات متحده و متحدان منطقه‌ای آن که اغلب توسط افکار داخلی و سیاست‌های انتخاباتی محدود شده‌اند، بارها در تلاش‌های خود برای تبدیل موفقیت‌های میدان جنگ به دستاوردهای استراتژیک پایدار ناامید شده‌اند.

در سه میدان نبرد منطقه‌ای کلیدی که از زمان حمله حماس به اسرائیل در 7 اکتبر 2023 فوران کرده‌اند – ایران، لبنان و غزه – رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ و دستیارانش برای تامین منافع آمریکا و متحدانش و بازگرداندن آرامش نسبی حاکم بر منطقه قبل از تهاجم تلاش کرده‌اند. در لبنان و غزهدیپلماسی خاتمه جنگ ایالات متحده، تا حد زیادی تحت تأثیر منافع و محاسبات متحد اصلی منطقه ای خود، اسرائیل بوده است. مقامات اسرائیلی تاکید می کنند که بر خلاف همتایان آمریکایی خود، آنها با فاصله 6000 مایلی از بازیگران سرکش منطقه محافظت نمی شوند. اسرائیل در طول تاریخ به پیمان‌های امنیت جمعی، موافقت‌نامه‌های دیپلماتیک دوجانبه یا نهادهای بین‌المللی حافظ صلح اعتقاد چندانی نداشته است. حمله 7 اکتبر باعث ایجاد اجماع در محافل رهبری اسرائیل شد که تنها قدرت سخت و کنترل مرزها و مناطق مجاور می تواند امنیت اسرائیلی ها را تضمین کند. بر خلاف همتایان آمریکایی خود، زمانی که رهبران اسرائیل با یک انتخاب مواجه می شوند، برقراری امنیت را بیش از ثبات و رشد اقتصادی می دانند.

رویکرد جنبشی-محور اسرائیل پس از 7 اکتبر، اصطکاک را با ترامپ و تیمش تشدید می کند که به دنبال تبلیغ موفقیت های سیاستی در منطقه با نزدیک شدن به انتخابات میان دوره ای کنگره در نوامبر هستند. از ماه آوریل و علیرغم درگیری های مداوم با ایران، مقامات ایالات متحده برای اولین بار مستقیماً اسرائیل-لبنان میانجیگری کردند مذاکرات دولت با دولت از سال 1983 به امید قدرت بخشیدن به یک دولت کاملاً مستقل در بیروت که انحصار نیروهای مسلح را در قلمرو خود اعمال کند. مکانیسم قدرتمند کردن بیروت – و به حاشیه راندن حزب‌الله و ایران – در «چارچوب سه‌جانبه» ژوئن اسرائیل، لبنان و آمریکا مشخص شده است، که پیش‌بینی می‌کند اسرائیل به تدریج از جنوب لبنان عقب‌نشینی کند و سرزمین‌هایی را که از حزب‌الله گرفته شده است، به لبنان تحویل دهد. نیروهای مسلح لبنان (LAF). به دنبال حفظ نفوذ خود در لبنان، هم ایران و هم حزب الله با این توافق مخالفت کردند. حزب الله گفته است که تا زمانی که اسرائیل از تمامی مناطق تحت کنترل خود در لبنان خارج نشود، خلع سلاح نخواهد کرد.

اسرائیل که تمایلی به تسلیم منطقه حائل خود در برابر حملات به شمال اسرائیل ندارد، همچنین موانعی را برای این روند ایجاد کرده و واشنگتن را ناامید کرده است. نیروهای اسرائیلی به حمله به مواضع حزب‌الله که آنها را تهدید می‌کنند و تخریب خانه‌هایی که ممکن است به جنگجویان حزب‌الله پناه داده شود، ادامه داده‌اند. اصرار اسرائیل مبنی بر خروج از جنوب لبنان مشروط به آن است خلع سلاح حزب الله باعث شد مذاکرات هفته گذشته اسرائیل و لبنان در رم زودتر به پایان برسد. منابع نزدیک به رهبران دولت لبنان گزارش می‌دهند که بیروت به تیم ترامپ فشار می‌آورد تا امتیازات مشخصی را از اسرائیل دریافت کند – از جمله مناطق دیگری در جنوب لبنان که ارتش اسرائیل از آنجا خارج می‌شود. با این حال، منابع رسمی لبنانی به خبرگزاری قطر گفتند که بیروت دور بعدی مذاکرات را که قرار است در اول سپتامبر برگزار شود تحریم نخواهد کرد و گفت: هیچ توقفی در مذاکرات وجود ندارد و هیچکس رسماً در این مورد صحبت نکرده است. با این حال، کارشناسان معتقدند که رهبران لبنانی در داخل تحت فشار فزاینده ای قرار دارند تا نشان دهند که دیپلماسی آنها منجر به تخلیه جنوب لبنان توسط اسرائیل و پایان دادن به تخریب روستاهای لبنان توسط اسرائیل خواهد شد.

اسرائیل به طور مشابه تلاش های آمریکا را در یکی دیگر از جبهه های کلیدی پس از 7 اکتبر، یعنی نوار غزه، ناکام می کند. هفته گذشته ترامپ اعلام کرد که “هیئت صلح” – سازمان چندجانبه ای که توسط “طرح صلح 20 نقطه ای” او برای غزه در اکتبر 2025 تشکیل شد – از حماس و سایر گروه های مسلح در غزه قول خلع سلاح دریافت کرده است. ترامپ وعده حماس را به عنوان یک موفقیت کلیدی دیپلماتیک ایالات متحده معرفی کرد که به ثبات منطقه در دراز مدت کمک می کند. تیم ترامپ ارزیابی کرد که پیشرفت غزه با بن بست دیپلماتیک و نظامی در جنگ با ایران تضاد خواهد داشت، زیرا در بیشتر پنج ماه گذشته ترافیک تجاری را از طریق آبراه استراتژیک تنگه هرمز به شدت محدود کرده است. پذیرش خلع سلاح حماس در صورت اجرااحتمالاً آنچه را که مانع اصلی بر سر راه تثبیت و در نهایت بازسازی محصورۀ ویران شده است، که در آن اکثریت قریب به اتفاق جمعیت از خانه های خود آواره شده اند، حل خواهد کرد.

همانطور که در لبنان انجام داده است، اسرائیل از ایمان آوردن به دیپلماسی و امتیازات متقابل با دشمن خود امتناع ورزیده است و در عوض تکیه بر قدرت سخت و کنترل بر سرزمین را برگزیده است. روز یکشنبه، بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، طرح خلع سلاح حماس ترامپ را رد کرد و در جلسه کابینه گفت که ارتش اسرائیل تا زمانی که حماس واقعا خلع سلاح نشود، هیچ عقب نشینی انجام نخواهد داد و به خنثی کردن تهدیدات علیه نیروهای ما و شهروندان ما ادامه خواهد داد. مقامات شورای صلح در پاسخ گفتند که طرح صلح مورد حمایت ایالات متحده برای این سرزمین تنها راه رو به جلو باقی مانده است و تاکید کردند که وعده خلع سلاح حماس راه را برای یک توافق هموار می کند. نیروی تثبیت بین المللی برای استقرار در محاصره این طرح همچنین به هیئت حاکمه تکنوکرات منصوب به جای حماس اجازه می دهد تا از قاهره به غزه برود. حماس از رد اسرائیل برای توجیه اصرار خود استفاده کرد که تا زمانی که اسرائیل عقب نشینی نکند خلع سلاح نخواهد شد. گزارش های مطبوعاتی حاکی از آن است که نتانیاهو با تعهد غیررسمی برای محدود کردن حملات حماس به جنگجویان حماس در سراسر «خط زرد» از 70 درصد خاک غزه که تحت کنترلش است، به دنبال کاهش هر گونه تنش بیشتر در روابط خود با ترامپ است.

موانع اصلی که مانع تلاش ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ علیه ایران می شود، نه از یک شریک منطقه ای، بلکه مستقیماً از طرف دشمن، یعنی رژیم تهران، سرچشمه می گیرد. تیم ترامپ که ظاهراً از اینکه نتانیاهو یک پیروزی سریع و قاطع را پیش بینی کرده ناامید شده است، اسرائیل را در تصمیم گیری در مورد جنگ به حاشیه رانده است. با این حال، رهبران اسرائیل می گویند در صورتی که ترامپ تصمیم به تشدید تنش بگیرد، آماده و مایل به حمله مجدد به ایران هستند.

پس از بیش از یک ماه حملات آمریکا، تهدیدات تشدید تنش، تعامل میانجی‌گری با ایران و پیش‌بینی یک پیشرفت دیپلماتیک قریب‌الوقوع، ایالات متحده نتوانسته به توافقی با ایران برای بازگشایی کامل ایران دست یابد. تنگه هرمز. توافق بر سر تنگه راه را برای گفت‌وگوها بر اساس یادداشت تفاهم ژوئن (MOU) در مورد محدودیت‌های برنامه هسته‌ای ایران، رهایی از تحریم‌های ایالات متحده و بودجه بازسازی بین‌المللی برای ترمیم آسیب‌های ناشی از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در ایران هموار می‌کند. با این حال، فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) و دیگر تندروها حاضر به چشم پوشی از دستاوردهای استراتژیک اصلی خود از جنگ تا به امروز نیستند و هفته گذشته درخواست کردند که آمریکا امتیازات اقتصادی خود را قبل از اینکه ایران تنگه را به روی همه ترافیک باز کند، ارائه دهد. کمیته عالی امنیت ملی (SNSC)، عالی‌ترین نهاد امنیتی ایران، اعلام کرد تا زمانی که ایالات متحده محاصره بنادر ایران را لغو نکند، تمامی دارایی‌های مسدود شده ایران را آزاد نکند، غرامت پرداخت نکند، نیروهای خود را از «همجواری» ایران خارج نکند و به مداخله اسرائیل علیه حزب‌الله و دیگر متحدان ایران پایان ندهد، این تنگه بازگشایی نخواهد شد.

مطالبات جدید نه تنها منعکس کننده تصور رژیم است که اهرم استراتژیک بر ایالات متحده در مناقشه دارد، بلکه نشان می دهد که تندروهای افراطی سپاه بر رهبران غیرنظامی منتخب و معتدل تر مانند رئیس جمهور مسعود پزشکیان و رئیس مجلس (مجلس) محمد باقر قالیباف غالب شده اند. هفته گذشته، رهبر ایران که از زمان الحاق ماه مارس تاکنون هیچ حضوری در انظار عمومی نداشته و گمان می‌رود به شدت مجروح یا حتی فوت شده است، سرلشکر تندرو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی محسن رضایی را به عنوان دبیرکل شورای امنیت ملی منصوب کرد. رضایی، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جریان جنگ ایران و عراق 1980-1988، با عهدنامه مودت ژوئن به دلیل ارائه امتیازات بیش از حد به ایالات متحده مخالف بود. علاوه بر این، روحانی تندرو حسین طائب به عنوان رئیس بسیج، واحد شبه نظامیان داوطلب، تحت فرماندهی سپاه، که اولین خط دفاعی رژیم در برابر اعتراضات بزرگ است، منصوب شد.

تصمیمات و اظهارات ایران حاکی از باز شدن تنگه و بازگشت به آن است تفاهم نامه قریب الوقوع نیست. در حال حاضر، ترامپ پاسخ داده است که ایالات متحده به جای تشدید تنش نظامی، بر فشار اقتصادی بر ایران تمرکز خواهد کرد. با این حال، میانجی‌های منطقه‌ای به گفتگو با مقامات ایرانی و آمریکایی به امید تعدیل موضع ایران ادامه می‌دهند. بنا بر گزارش ها، ایران و عمان به تلاش برای دستیابی به توافقی برای مدیریت مشترک تنگه بر اساس فرمولی که بالقوه قابل قبول برای واشنگتن است، ادامه می دهند. مقامات پاکستانی و قطری نیز میان آمریکا و ایران میانجیگری می کنند. روز سه‌شنبه، خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان در اسلام‌آباد به بلومبرگ نیوز گفت که ایالات متحده و ایران به «نوعی توافق نزدیک هستند… اوضاع دوباره به نفع یک ترتیبات صلح یا توافق در حال شکل‌گیری است».